Piše: Edin Čusto
Činjenica je da svako izdanje filmskog festivala u Cannesu bude zapamćeno na svoj način. Tako će se ovogodišnje izdanje isticati ne po određenom filmu ili otkriću genijalnog debitantskog reditelja, nego po onome što je Cannesu falilo, a to su filmovi velikih američkih studija. Možda je ovo dobar podsjetnik da Hollywood nije rodno mjesto sedme umjetnosti, te da je, kako učismo u osnovnoj školi, „u kući braće Lumijer [u Parizu] bila [prva] filmska premijera“ i kako „te davne ’95. umjetnost dobi i sedmo dijete“, odnosno 1895. godine. Predstavljajući selekciju Festivala u aprilu, Thierry Frémaux, direktor i njegov prvi čovjek, završio je naglašavajući da „kada su [američki] studiji manje prisutni na Cannesu, onda su manje prisutni i tačka.“ Međutim, dok Frémaux može podnijeti manjak američkih studija, isto se ne može reći za samu Ameriku i njene filmadžije. Pa su se tako Paper Tiger Jamesa Graya i The Man I Love Ire Sachsa, filmovi koji će u najbolju ruku gledatelja ostaviti ravnodušnim, a sebe utopiti u monotoniji Netflix preporuka, našli u glavnom takmičarskom programu.
Sa Hollywoodom u krizi koja poprima razmjere one iz Velike recesije, i uz neminovno spajanje dva velika studija, Warner Brosa i Paramounta, odluke rukovodilaca iz Los Angelesa sve su više informisane astronomskim troškovima canneske premijere i nezadovoljavajućim povratom na takve investicije. Filmski kritičari na Azurnoj obali u prošlosti su znali presuditi filmu mjesecima prije njegove kino-distribucije i ozbiljno mu ugroziti box office. Studiji se zato sve više oslanjaju na vlastite marketinške kampanje i svjetske premijere na kojima mogu nametnuti embargo na recenzije kritičara barem tokom prve sedmice prikazivanja.
Upečatljiva je bila i geografska monotonija glavnog takmičarskog programa. Zapadna Evropa, SAD i Istočna Azija držali su monopol nauštrb Afrike i Južne Amerike, dva historijski najbogatija i najraznovrsnija kontinenta. Jasno je da je Frémaux jedan od kraljotvoraca svjetskog filma, dio garde koja prioritet u glavnom takmičarskom programu daje upravo onima koji se u Cannes vraćaju svakih nekoliko godina, canneskim ljubimcima. A neizbježno je primijetiti da su ove legende na Croisette 2026. došle s, u najbolju ruku, osrednjim i zaboravnim filmovima, od Mungiuovog Fjorda, dobitnika Zlatne palme, preko Zvyagintsevljevog Minotaura, dobitnika Grand Prixa, do Hamaguchijevog All of a Sudden. Oni koji su se u programu Cannesa našli prvi put, ali ne i sa debitantskim filmovima, uglavnom su to uspjeli zahvaljujući subvencijama i kvotama koje Cannes nezvanično čuva za gajenje francuske kinematografije.
Glavni takmičarski program Cannesa u prošlosti je davao šansu prvim dugometražnim filmovima i katapultirao karijere Mati Diop, Jane Campion, Stevena Soderbergha i drugih. Ovaj zadnji i nije najbolji primjer, jer se ove godine vratio sa dokumentarcem o Johnu Lennonu za koji je kontroverzno koristio umjetnu inteligenciju. Ali kud svi Turci, tu i mali Mujo. Cannes samo prati trend 21. stoljeća. Dok je prethodno stoljeće vidjelo filmska ostvarenja tadašnje omladine, poput Orsona Wellesa, koji je Citizen Kane režirao i napisao sa 25 godina, i Jean-Luca Godarda, čiji je Breathless nastao kada mu je bilo 29, ovo stoljeće sve češće trpi filmove srednjovječja i pozne stvaralačke dobi. Riječ je o nepobitno ostvarenim velikanima, ali i o autorima koji djeluju umorno, kako životno tako i kreativno, te o onima koji su počeli rano, a sada više nemaju šta reći, a da se ne ponavljaju. Što zbog udobnih zapadnjačkih života i sloboda, što zbog slave.
S druge strane, Hollywood u rediteljske stolice stavlja mlade YouTubere koji dokazuju da ideja i njeno filmsko ostvarenje nisu sposobnosti koje nužno prate jedna drugu.
Čak su i paralelne sekcije Festivala, one koje su historijski nastale iz protesta prema zvaničnim selekcijama i čija je svrha pružanje platforme novim glasovima, ove godine prepoznavale već poznate. U Critics’ Weeku, odnosno Kritičarskoj sedmici, našla se rediteljica Sara Ishaq sa filmom The Station. Ishaq je 2014. bila nominovana za Oscara za kratkometražni film Karama Has No Walls. Tu je bila i kosovska rediteljica Blerta Basholli sa filmom Dua, nakon što je njen prvi dugometražni film Hive 2021. odnio skoro sve glavne nagrade na Sundance filmskom festivalu. U Directors’ Fortnightu našao se i Reed Van Dyk, dobitnik Oscara za kratkometražni film DeKalb Elementary, sa svojim prvim dugometražnim filmom Atonement.
Zračak nade ostao je u programu Un Certain Regard, poznatom po netradicionalnim i neobičnim stilovima filmskog stvaralaštva. Upravo je taj program bio geografski najraznovrsniji, od prvog čileanskog filma u Cannesu, The Meltdown, do jedinog palestinskog filma Yesterday the Eye Didn’t Sleep. Incidentalno je ovo i kategorija u kojoj je ovaj kritičar pogledao najmanje filmova, njih četiri od ukupno 19.
Ali eto, top puče, Cannes prođe. Sljedeće godine Festival ulazi u svoju devetu deceniju i pitanje koje se postavlja jeste koliko dugo jedno filmsko carstvo može živjeti od vlastite aure. Cannes će najvjerovatnije dočekati svoju stogodišnjicu, ali da li će je slaviti s istim prestižem koji trenutno uživa, potpuno je druga priča.
